دارالحفاظ شيخ صفي‌ اردبيل، تجلي معنويت در معماري تاريخي ايران

عيسي پاشاپور

بر اساس مستندات تاريخي، شيخ صفي‌الدين اردبيلي متولد 713 - 631 ش. برابر با 735 - 650 ق، نياي بزرگ دودمان صفويان از سادات بومي اردبيل ايران و هشتمين نسل از تبار فيروزشاه زرين‌کلاه و فيروزشاه نيز از سادات بومي کردستان ايران بود.
پدر و اجداد وي در قريه کلخوران اردبيل مزرعه داشتند و پيشينيان آنها از قريه رنگين گيلان به اسفرنجان در محدوده اردبيل آمده بودند ، پدرش امين‌الدين جبرائيل نام داشت ، زبان مادري شيخ صفي‌الدين ترکي بود و اشعاري به اين زبان در کتاب صفوة‌ الصفا و سلسلة‌ النسب سروده‌ است.
شيخ صفي پيرو شيخ زاهد گيلاني بود و با دختر او فاطمه خاتون ازدواج کرد ، او پايه‌گذار خانقاه صفوي در اردبيل بود که با گذشت زمان پيروان بسياري را به دست آورد و خانقاه او محل اطعام فقرا و پناه ضعفا و مسکينان شد و همين امر دستگاه او و اخلافش را محل رجوع محتاجان و درويشان کرد.
به گواهي تاريخ صفويان در ايران دو کار بزرگ و ماندگار يعني نخست ايجاد حکومت شيعي مستقل و دوم تحکيم وحدت ملي و يکپارچگي کشور با محوريت دين و شريعت انجام دادند. شيخ صفي‌الدين اردبيلي روز دوشنبه دوازهم محرم سنه 735 قمري، بعد از نماز صبح در سن 85 سالگي وفات يافت و روز بعد به وقت نماز ظهر در مجاورت خلوت خانقاه خويش دفن شد.
ويژگي‌هاي معماري دارالحفاظ يا قنديل‌خانه
دارالحفاظ يکي از بخش‌هاي مهم مجموعه آرامگاهي و خانقاهي شيخ صفي‌الدين اردبيلي است ، به گفته مدير روابط عمومي اداره کل ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي استان اردبيل ، دارالحفاظ يا قنديل خانه تالاري مستطيل شکل ، به ابعاد 11/50× 6 متر است که در جانب شرقي صحن اصلي بقعه در جهت شمالي _ جنوبي گسترش پيدا کرده است.
ياسر رعنايي افزود: اين بنا که امروزه به عنوان قنديل خانه (به دليل تعدد چراغ هاي نقره و طلا آويزان شده از سقف) شناخته مي‌شود در اصل مکاني جهت تلاوت و حفظ قرآن بود ، بناي قنديل خانه تحت نظر صدرالدين موسي بين سال‌هاي 746تا 765ه.ق تکميل شده است.
وي ادامه داد: البته بناي اوليه آن در زمان خود شيخ صفي‌الدين و توسط حاجي سام گيلاني انجام شد ، تالار دارالحفاظ از داخل و از جوانب طولي داراي حجره‌هايي دو طبقه است و به لحاظ ملحق بودن به گنبد الله الله نقش حريم حرم را ايفا مي‌کند.
وي تصريح کرد: قسمت فوقاني نماي خارجي بنا با مقرنس‌هاي قطاربندي و نقوش و کتيبه‌هايي حاوي آيات قرآن مشتمل بر سوره‌هاي (بقره ، ملک ، روم ، انعام ، توبه ، المجادله ، البينه ، مائده ، صافات ، احقان، ابراهيم ، ال عمران ، رعد ، زمر ، نور) در کاشي معرّق به خط ثلث و کوفي تزيين شده است.
رعنايي اضافه کرد: ديوار آجري قنديل خانه، ازاره (ديواره سنگي) پيش آمده سکّومانندي دارد و بالاي ازاره دو رديف پنجره چوبي پنج تايي نصب شده که با فولاد مشبّک مسدود شده است ، دور پنجره‌ها با کاشي‌هاي معرّق حاوي نقوش اسليمي و گل و بته تزيين شده و بر بالاي پنجره‌هاي پاييني نورگيرهايي از کاشي مشبک و کتيبه‌اي به خط ثلث به صورت قاب بندي وجود دارد.
او اظهار کرد: در رديف پايين در فاصله بين دو پنجره، فرماني از شاه طهماسب اول با خط نستعليق بر سنگ مرمري به ابعاد 1/35 ×1/15 متر کنده‌کاري شده که لزوم اجتناب ساکنان شهر از معاصي و مناهي و مراعات حرمت آستانه و نيز چگونگي آداب و مناسک ديني را يادآوري مي‌کند.
مدير روابط عمومي اداره کل ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي استان اردبيل گفت: وجود اين کتيبه بر ديوار دارالحفاظ بسياري از محققان را درباره تاريخ ساخت دارالحفاظ به اشتباه انداخته و آن را به دوره شاه طهماسب نسبت مي‌دهند، در صورتي که ساخت آن به زمان خود شيخ صفي‌الدين و پسرش صدرالدين موسي مي‌رسد.
رعنايي افزود: در جبهه شمالي نماي قنديل خانه، طاق و سردر ورودي قنديل خانه واقع شده است ، نماي اين طاقِ بلند و جناقي شکل با کاشي معرّق و کتيبه‌هاي مختلف تزيين شده و قوس طاق از نوع قوس‌هاي چهار مرکزي است و به دو ستون باريک مرمرين سفيد با سرستون هاي مقرنس دار تکيه دارد.
وي ادامه داد: در طرفين درگاه، دو نشيمن از سنگ هاي آذرين خاکستري تعبيه شده است و پوشش ازاره درگاه نيز از سنگ هاي مرمر سفيد است و دربِ ورودي و پنجره مشبک بالاي آن درون طاق قرار دارد.
کتيبه‌هاي منقش به حديث
توحيد سيف، کارشناس روابط عمومي اداره کل ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي استان اردبيل نيز در تشريح جزييات قنديل خانه گفت: پيرامون درگاه اين بنا با کاشي معرّق و کتيبه‌هايي با خط ثلث زينت يافته است و در بالاترين قسمت کتيبه حديث »انا مدينةالعلم و عليٌباب‌ها« نقش بسته است.
وي ادامه داد: در حاشيه مستطيل طاق، کتيبه‌اي حاوي عبارات صوفيانه و القاب و درجات و مقامات شيخ صفي دور تا دور چرخيده است و درِب چوبي کوچک و ساده‌اي که جايگزين در نقره‌اي مشبّک شده قرار دارد و با تاريخ سال 10100 در راهرو ورودي قنديل خانه نگهداري مي‌شود ، اين درب به سفارش ذوالفقار خان متولي ساخته و به بقعه شيخ صفي الدين اهدا شده است.
وي افزود: آن در به راهروي با سقف گچ‌بري و لوح‌هاي کاشي‌کاري معرق باز مي‌شود و در مسير آن تا حياط شهيدگاه، دو اتاق وجود دارد و در قديم براي بيتوته خادمان بقعه استفاده مي‌شد ، در سمت چپ راهرو دري به جانب پلکان مارپيچ هست که به حجره‌هاي طبقه بالا تالار مي‌رسد.
سيف تصريح کرد: در سمت راست راهرو، دري از چوب گردو با پوشش ورقه‌هاي نقره و طرحي از گل‌هاي شاه عباسي، به قنديل خانه راه دارد و نام سازنده درب (امير خان اردبيلي) به سال 1020 بر حاشيه گل‌هاي شاه عباسي نقش بسته است.
مديرکل ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي استان اردبيل نيز گفت: مهم‌ترين مشخصه تالار دارالحفاظ، وسعت و گستردگي کتيبه‌هاي قرآني، حديث و ذکر سلسله نسب مشايخ صفي‌الدين به خط ثلث و نسخ در نماي داخل آن است.
جليل جباري افزود: علاوه بر کتيبه‌ها، انواع تزئينات نقاشي اسليمي به روش تمپرا (نوعي رنگ طبيعي) و لايه چيني و گچبري و مقرنس کاري با لايه‌هايي از طلا هم اجرا شده و طلا کاري نقوش ، زيبايي تالار را چند برابر کرده است.
وي ادامه داد: خطوط خوشنويسي نقاشي تذهيب هاي تالار دارالحفاظ در زمان شاه عباس اول به انجام رسيده است و نام کاتب و خوشنويس کتيبه در بالا و وسط تالار دارالحفاظ به نام استاد ابراهيم تراش تبريزي به سال 1307 و محمد اسماعيل افشار به سال 1307 درج شده و کتيبه رديف پايين به دست مير قوام الدين روضه خوان ، روي کتيبه تحرير گرديده است.
او تصريح کرد: کتيبه نوار فوقاني و وسط حاوي آيات 1 تا 29 سوره فتح و کتيبه رديف پايين شامل حديث و سلسله نسب مشايخ شيخ صفي‌الدين اردبيلي است ، سقف تالار قنديل خانه هم که در ابتدا حالت قوسي با نگاره‌هاي نباتي داشته بر اثر زلزله تخريب شده و در طي 60 سال اخير با تير آهن و آجر برپا شده است.به گزارش عصرآذربايجان به نقل از ايرنا،آدمي با تامل و تفکر در جزئيات دارالحفاظ شيخ صفي‌الدين اردبيلي ناگاه خود را در ميان رقص و سماع صوفيان و پريشاني و جمع خاطر عرفا در هنگام خلوت و خلوص مي‌يابد و بي‌اختيار به ياد حالات روحاني و غير عادي مولانا مي‌افتد.
نور روشن و طلايي فضاي قنديل خانه ميل به تلاوت قرآن را بر مي‌انگيزد و اين خلوتگاه همچنان انباشته از اسرار عشق و عرفان است ، بررسي‌هاي تاريخي و علمي دقيقي لازم دارد تا نکته‌هاي نوراني نهفته در تار و پود آن عيان گردد.
استان اردبيل با 12 شهرستان در شمال غرب ايران واقع شده و از جذابيت هاي طبيعي، تاريخي، گردشگري، اقتصادي و مذهبي در مرکز و شهرستان ها برخوردار است.