پاييزي متفاوت براي خطه هميشه پربارش آذربايجان شرقي

کاهش بارش‌ها خطر خشکسالي و تنش آبي را افزايش داده و ضرورت مديريت دقيق منابع آب را پررنگ‌تر کرده است.
خطه‌اي که هميشه نامش با زمستان‌هاي سخت، بارش‌هاي پياپي و آسماني سخاوتمند گره خورده بود، امسال چهره متفاوتي به خود گرفته است؛ چهره‌اي که بسياري از مردم و کارشناسان را غافلگير کرده. استاني که روزگاري باران و برف بخشي جدانشدني از هويت اقليمي‌اش بودند، حالا ماه‌هاست زير آسماني خشک و کم‌رمق نفس مي‌کشد.
بهار امسال اگرچه چند بار باران باريد، اما آن‌قدري نبود که زمين را سيراب کند يا نشاني از بازگشت روزهاي پربارش گذشته باشد. بارش‌ها پراکنده، کوتاه و کم‌جان بودند؛ درست شبيه آسماني که انگار قصد داشت تنها حضورش را يادآوري کند، نه اينکه عطش خاک را برطرف سازد.
تابستان اما داستان ديگري بود؛ گرم‌تر از هميشه و طولاني‌تر از حد معمول. موج‌هاي گرمايي که يکي پس از ديگري آمدند، هم دماي هوا را بالا بردند و هم نگراني‌ها را. کشاورزان مي‌گفتند زمين زير آفتاب مي‌سوزد و مردم از گرمايي حرف مي‌زدند که در سال‌هاي اخير کمتر نمونه‌اش را ديده بودند.
پاييز، فصلي که معمولاً آغاز بارش‌هاي جدي در آذربايجان شرقي است، اين‌بار نااميدکننده ظاهر شد. هفته‌ها گذشت و از باران پاييزي خبري نشد. خشکي هوا ادامه پيدا کرد و نگاه‌ها روزبه‌روز بيشتر به آسمان خيره ماند. تا همين يکي‌دو روز اخير که بالاخره نخستين بارش‌ها ضعيف، پراکنده و ديرهنگام بر زمين خشک استان نشست و مردم را اميدوار کرد که شايد فصل بارندگي بالاخره از راه رسيده باشد.
اکنون که سه فصل پرچالش پشت سر گذاشته شده، بررسي دقيق ميزان بارش‌ها از ابتداي سال تا امروز، تصويري روشن از تغييرات اقليمي آذربايجان شرقي ارائه مي‌دهد؛ تصويري که اهميت آن در مديريت منابع آب، برنامه‌ريزي کشاورزي و پيش‌بيني ماه‌هاي پيش‌رو حياتي‌تر از هميشه است.

کاهش شديد بارش‌ها در آذربايجان‌شرقي

مديرکل هواشناسي آذربايجان‌شرقي اظهار کرد از ابتداي مهر تا 24 آبان 1404 ميزان ميانگين بارش استان تنها 2/9 ميلي‌متر ثبت شده که نسبت به بلندمدت 2/93 درصد کاهش و نسبت به دوره مشابه سال گذشته نيز 3/78 درصد کاهش داشته است.
حبيب عبدلي افزود: در اين ميان، شهرستان کليبر با 1/7ميلي‌متر بيشترين بارش را دريافت کرده و شهرستان‌هاي ميانه و بستان‌آباد با 0/2 ميلي‌متر کمترين بارش را داشته‌اند.
عبدلي با اشاره به وضعيت ماه‌هاي آينده گفت: بر اساس تحليل مرکز پيش‌بيني، طي شش ماه آينده و تا اواخر آذرماه بارش‌ها همچنان زير نرمال خواهد بود و دما نيز حدود يک تا دو درجه افزايش خواهد داشت.
وي تصريح کرد: از اوايل دي‌ماه احتمال برگشت بارش‌ها به سطح نرمال وجود دارد، اما اين موضوع کمبود بارش‌هاي پاييزي را جبران نخواهد کرد و روند کاهش بارش در سال زراعي جاري همچنان ادامه خواهد داشت.
مديرکل هواشناسي آذربايجان‌شرقي با بيان ضرورت برنامه‌ريزي براي مديريت منابع آب افزود: ارزيابي منابع موجود، مديريت مصرف سالانه، کاهش هدررفت شبکه‌ها، افزايش بهره‌وري آب در کشاورزي، مانيتورينگ کيفيت آب، مديريت پساب‌ها و توسعه زيرساخت‌هاي کارآمد از جمله اقداماتي است که در شرايط کم‌بارشي بايد جدي گرفته شود.
وي تأکيد کرد: استفاده از داده‌ها و فناوري‌هاي نوين، تقويت ساختارهاي پايدار در حوزه آب، فرهنگ‌سازي عمومي و مشارکت مردم مي‌تواند نقش مهمي در عبور از سال کم‌بارش پيش‌ِ رو داشته باشد

مهر و آبان، اوج بارش را از دست داديم

استاد دانشگاه تبريز و پژوهشگر اقليم‌شناس نيز با اشاره به کاهش شديد بارش‌ها در سال آبي 1404–1405 هشدار داد: براساس داده‌هاي سازمان هواشناسي، بارش مهر و آبان امسال تاکنون 40 درصد کمتر از ميانگين بلندمدت بوده و عملاً اوج بارش‌هاي فصل پاييز را از دست داده‌ايم.
بهروز ساري صراف افزود: اينکه بگوييم برخي از کشورهاي جهان هم شرايط مشابه ما داشته‌اند، افتخار نيست؛ زيرا ميزان کاهش منابع زير زميني آنها، کمتر از ما بوده و بسياري از کشورها، توانسته‌اند بخشي از آب‌هاي زيرزميني خود را ذخيره کنند، اما ما چنين پس‌اندازي نداريم.
اين استاد دانشگاه با استناد به داده‌ها و تحليل‌هاي سازمان هواشناسي توضيح داد: امسال استقرار سامانه پرفشار جنب‌حاره‌اي مانع اصلي بارندگي بوده است. با آغاز پاييز و وقوع اعتدال پاييزي، انتظار مي‌رفت با حرکت ظاهري خورشيد، جريانات پر فشار جنب حاره‌اي به طرف استوا جابجا شوند و فضاي کشورمان براي ورود سامانه‌هاي باران زاي غربي گشوده شوند، اما امسال اين جابه‌جايي‌ها با دو ماه تأخير روبه‌رو شده است. تا زماني که اين پرفشار مستقر باشد، هوا گرم‌تر شده و منطقه ما هر روز خشک‌تر مي‌شود.وي ادامه داد: موج گرماي شديد در پاييز سال جاري، پديده‌اي کاملاً غيرعادي است و بر اساس بررسي آمارهاي سال‌هاي قبل، اين الگو به سمت زمستان هم کشيده شده است. هر يک درجه افزايش دماي سالانه، 11 روز از طول فصل زمستان را کم مي‌کند و همين موضوع شرايط آينده را خطرناک‌تر خواهد کرد.
به گفته اين استاد اقليم‌شناسي، بحران جهاني تغييرات اقليمي در ايران با مشکلات ساختاري مديريت منابع آب پيچيده‌تر شده است.
صراف گفت: بيش از 20 سال است که مصرف ما از منابع آب تجديدپذير، بيشتر از حد استاندارد بوده و اکنون هيچ پس‌انداز آبي نداريم. وضعيت ما چندين برابر بدتر از ميانگين جهاني است.
وي با بيان اينکه پوشش برفي کوه‌هاي کشور ما، امسال تقريباً صفر است، اظهار داشت: ديگر تنها بارش باران نمي‌تواند ما را خوشحال کند. ما سيستم‌هاي اقليمي مهم مثل ذخاير برف زمستاني را از دست داده‌ايم. حتي اگر بارش خوبي هم رخ دهد که شبيه معجزه باشد، مخازن پُر نمي‌شوند و کوه‌ها بعلت انباشت حرارتي، توان ذخيره برف را ندارند.
اين استاد دانشگاه توسعه بي‌رويه سکونتگاه‌ها را يکي از عوامل تشديد خشکي معرفي کرد و گفت: گسترش سريع شهرک‌ها، روستاها و محلات، چشم‌انداز طبيعي را نابود کرده است. بتن و آسفالت جاي جنگل‌ها و مراتع را گرفته و اکوسيستم منطقه را درهم ريخته است.
وي وضعيت اقليمي و اکوسيستم آينده را نامساعد توصيف کرد و افزود: اگر نگرش‌ها در مديريت منابع آب اصلاح نشود که با روند فعلي بعيد به‌نظر مي‌رسد، شرايط ما به سمت عدم قطعيت و بي‌ثباتي مي‌رود. منابع آب زيرزميني تخليه شده، اکوسيستم مختل گرديده و طوفان‌هاي گرد و خاک مي‌توانند زندگي مردم شهرها و روستاها را فلج کنند.
اين استاد دانشگاه با اشاره به ماده 22 برنامه هفتم توسعه تأکيد کرد: اين ماده قانوني بر سازگاري با تغيير اقليم تأکيد دارد و مديرکل حفاظت محيط‌زيست استان آذربايجان شرقي در اين زمينه فعاليت‌هايي انجام داده‌اند. اميدواريم همه دستگاه‌ها پاي کار بيايند و برنامه‌هاي خود را براساس آن اصول سازگاري با اقليم تنظيم کنند؛ در غير اين صورت آينده منابع آب کشور و متعاقب آن، بخش‌هاي مختلف اقتصادي و اجتماعي کشور با بحران جدي روبه‌رو خواهد شد.
به گزارش عصرآذربايجان به نقل از مهر،آمارها و تحليل‌هاي کارشناسان نشان مي‌دهد آذربايجان شرقي در معرض بحران کم‌بارشي و خشکي شديد قرار دارد؛ کاهش بارش‌ها، از دست رفتن ذخاير برفي کوه‌ها و افزايش دما، وضعيت منابع آب و کشاورزي را به شکل جدي تهديد مي‌کند. اين شرايط هشداردهنده، لزوم بازنگري فوري در شيوه‌هاي مديريت منابع آب و توجه به زيرساخت‌هاي پايدار، مصرف بهينه و حفاظت از محيط‌زيست را بيش از هر زمان ديگري آشکار مي‌کند و آينده استان را بدون تغيير جدي در اين مسير، بابي‌ثباتي و مشکلات جدي مواجه خواهد کرد.