تغيير پارادايم کشاورزي از عملکرد در هکتار تا عملکرد در مترمکعب آب

تشديد تغييرات اقليمي، افت منابع آب زيرزميني، کاهش بارندگي و افزايش دما، معادلات سنتي بخش کشاورزي را برهم زده است؛ تا جايي که کارشناسان و مديران حوزه کشاورزي معتقدند ادامه توليد با الگوهاي گذشته، نه تنها امنيت غذايي کشور را تضمين نمي‌کند، بلکه روند تخريب منابع پايه را نيز سرعت مي‌بخشد.

در چنين شرايطي، تغيير نگاه از »افزايش توليد در واحد سطح« به »افزايش بهره‌وري مصرف آب« و حرکت به سمت کشاورزي دانش‌بنيان و گلخانه‌اي، به عنوان دو راهبرد مکمل براي عبور از بحران آب و سازگاري با تغييرات اقليمي مطرح شده است.تغيير اقليم ديگر يک تهديد آينده نيست، بلکه واقعيتي است که آثار آن در بخش کشاورزي به‌وضوح مشاهده مي‌شود. کاهش بارندگي، تداوم خشکسالي، افزايش تبخير، افت سطح آب‌هاي زيرزميني و محدوديت منابع آبي، سبب شده است تا کارشناسان، بازنگري اساسي در سياست‌هاي توليد محصولات کشاورزي را ضروري بدانند.در همين راستا، رئيس گروه تحقيقات هواشناسي کاربردي اداره‌کل هواشناسي آذربايجان شرقي و مديرعامل شرکت شهرک‌هاي کشاورزي کشور در گفت‌وگوهايي جداگانه ، از ضرورت تغيير پارادايم کشاورزي، افزايش بهره‌وري آب و توسعه کشاورزي مدرن به عنوان مهم‌ترين راهکارهاي عبور از بحران اقليمي سخن گفتند.
معيار موفقيت کشاورزي بايد از »هکتار« به »مترمکعب آب« تغيير کند
رئيس گروه تحقيقات هواشناسي کاربردي اداره‌کل هواشناسي آذربايجان‌شرقي با بيان اينکه معيارهاي سنتي ارزيابي عملکرد کشاورزي ديگر پاسخگوي شرايط اقليمي امروز نيست، اظهار کرد: طي دهه‌هاي گذشته عملکرد محصول در هر هکتار، مهم‌ترين شاخص موفقيت کشاورزي محسوب مي‌شد، اما امروز با تشديد تغييرات اقليمي و کاهش منابع آب، اين شاخص ديگر نمي‌تواند مبناي تصميم‌گيري باشد.يونس اکبرزاده افزود: هنگامي که افزايش دما، بي‌نظمي بارش‌ها و کاهش دسترسي به منابع آب شيرين به مهم‌ترين تهديد امنيت غذايي تبديل شده است، تمرکز صرف بر افزايش عملکرد در واحد سطح، عملاً کشاورزان و سياست‌گذاران را به سمت مصرف بيشتر آب سوق مي‌دهد؛ موضوعي که در اقليم خشک و نيمه‌خشک ايران، پيامدي جز تشديد افت سفره‌هاي آب زيرزميني ندارد.
وي با تأکيد بر اينکه آب اکنون مهم‌ترين نهاده توليد کشاورزي است، گفت: پارادايم جديد کشاورزي بايد بر پايه »بهره‌وري مصرف آب« يا همان ميزان محصول توليد شده به ازاي هر متر مکعب آب مصرفي تعريف شود؛ زيرا اين شاخص، هم واقعيت اقتصادي توليد و هم آثار زيست‌محيطي آن را به‌طور دقيق نشان مي‌دهد.
اکبرزاده تصريح کرد: در اين رويکرد، موفقيت يک مزرعه تنها به ميزان برداشت محصول وابسته نيست، بلکه ارزش واقعي توليد بر اساس ميزان مصرف آب سنجيده مي‌شود؛ موضوعي که مي‌تواند مسير سياست‌گذاري‌هاي کلان بخش کشاورزي را نيز متحول کند.وي ادامه داد: تغيير معيار ارزيابي از زمين به آب، صرفاً يک جابه‌جايي آماري نيست، بلکه تغييري اساسي در حکمراني کشاورزي محسوب مي‌شود و باعث خواهد شد حمايت‌هاي دولتي، سرمايه‌گذاري‌ها و مشوق‌هاي بخش کشاورزي به سمت فعاليت‌هايي هدايت شوند که بيشترين بهره‌وري را از منابع آبي دارند.
اصلاح نظام حمايت‌ها و مديريت منابع آب
وي در ادامه به مجموعه‌اي از پيشنهادهاي اجرايي براي اصلاح ساختار مديريت کشاورزي اشاره کرد و گفت: نخستين گام، اصلاح نظام پرداخت يارانه‌هاست؛ به‌گونه‌اي که حمايت‌هاي دولتي از شاخص سطح زير کشت فاصله گرفته و بر مبناي ميزان بهره‌وري مصرف آب پرداخت شود تا کشاورزاني که با آب کمتر محصول بيشتري توليد مي‌کنند، از مشوق‌هاي بيشتري برخوردار شوند.اکبرزاده توسعه زيرساخت‌هاي کشاورزي دقيق، پايش اراضي با تصاوير ماهواره‌اي، ارائه توصيه‌هاي هوشمند آبياري، اصلاح الگوي کشت متناسب با مزيت نسبي مصرف آب هر منطقه و حرکت به سمت محصولات کم‌آب‌بر را از ديگر ضرورت‌هاي بخش کشاورزي عنوان کرد.وي همچنين با اشاره به نقش شرکت‌هاي آب منطقه‌اي افزود: تخصيص منابع آب بايد از مدل سنتي مبتني بر سطح اراضي خارج شده و به سمت تخصيص حجمي هوشمند حرکت کند تا با استفاده از کنتورهاي هوشمند، امکان پايش لحظه‌اي مصرف آب فراهم شود.
آذربايجان شرقي پيشرو در مديريت بهره‌وري آب
مديرعامل شرکت شهرک‌هاي کشاورزي کشور با تأکيد بر اينکه تغيير اقليم، خشکسالي و محدوديت منابع آبي، مسير توسعه کشاورزي را به سمت فناوري‌هاي نوين سوق داده است، گفت: آينده کشاورزي کشور در گرو اصلاح الگوي کشت، توسعه گلخانه‌ها و افزايش بهره‌وري منابع آب است و آذربايجان شرقي در اين زمينه از استان‌هاي پيشرو کشور به شمار مي‌رود.پيمان اسکندري اظهار کرد: امروز مهم‌ترين چالش بخش کشاورزي، محدوديت منابع آب و آثار تغييرات اقليمي است؛ از اين رو توسعه کشت‌هاي گلخانه‌اي، کشاورزي مدرن و استفاده از فناوري‌هاي نوين، ديگر يک انتخاب نيست، بلکه ضرورتي اجتناب‌ناپذير براي حفظ توليد و تأمين امنيت غذايي کشور است.
وي با بيان اينکه افزايش توليد بايد همسو با افزايش بهره‌وري آب باشد، افزود: کشاورزي آينده بر پايه استفاده بهينه از منابع شکل خواهد گرفت و لازم است الگوي توليد محصولات کشاورزي متناسب با ظرفيت‌هاي آبي و اقليمي هر منطقه بازنگري شود تا از گسترش کشت محصولات پرمصرف در مناطق داراي تنش آبي جلوگيري شود.
مديرعامل شرکت شهرک‌هاي کشاورزي کشور، آذربايجان شرقي را يکي از استان‌هاي موفق در توسعه کشاورزي نوين دانست و تصريح کرد: اين استان با برخورداري از شهرک‌هاي کشاورزي فعال، توسعه گلخانه‌ها و ظرفيت‌هاي مناسب علمي و اجرايي، توانسته است گام‌هاي مؤثري در مسير افزايش بهره‌وري منابع، به‌ويژه آب، بردارد و به الگويي براي ساير استان‌ها تبديل شود.اسکندري اصلاح الگوي کشت را يکي از مهم‌ترين الزامات مديريت منابع آب عنوان کرد و افزود: توليد محصولات کشاورزي بايد بر اساس توان اکولوژيک و ظرفيت منابع آبي هر منطقه برنامه‌ريزي شود؛ زيرا ادامه الگوهاي سنتي کشت، علاوه بر افزايش مصرف آب، پايداري توليد را نيز با چالش مواجه مي‌کند.
دو راهبرد مکمل براي آينده کشاورزي
آنچه از مجموع ديدگاه‌هاي اين دو مسئول برمي‌آيد، آن است که آينده کشاورزي ايران بيش از هر زمان ديگري به مديريت علمي منابع آب و توسعه فناوري وابسته است. اگر رئيس گروه تحقيقات هواشناسي کاربردي اداره‌کل هواشناسي آذربايجان شرقي بر اصلاح شاخص‌هاي ارزيابي و سنجش موفقيت کشاورزي بر پايه بهره‌وري آب تأکيد مي‌کند، مديرعامل شرکت شهرک‌هاي کشاورزي کشور نيز توسعه گلخانه‌ها، شهرک‌هاي کشاورزي و فناوري‌هاي نوين را بستر عملي تحقق اين هدف مي‌داند.
به گزارش عصرآذربايجان به نقل از مهر، بر اين اساس، تغيير شاخص از »عملکرد در هکتار« به »عملکرد در هر مترمکعب آب«، در کنار گسترش کشاورزي گلخانه‌اي، شهرک‌هاي تخصصي، کشاورزي دقيق، مديريت هوشمند آب، اصلاح الگوي کشت و تربيت نيروي انساني متخصص، مي‌تواند نقشه راهي جامع براي سازگاري بخش کشاورزي با تغييرات اقليمي، حفظ منابع آب و تضمين امنيت غذايي کشور در دهه‌هاي آينده باشد.