نفس مراتع در زنجان به شماره افتاد

ثمين شکوري

مراتع به عنوان يکي از ارزشمندترين سرمايههاي ملي و بسترهاي حياتي حفظ آب و خاک، سالهاست که زير بار سنگين ناهماهنگي ميان ظرفيت زيستي و تعداد دام موجود قامت خم کردهاند. آمارهاي کارشناسي نشان ميدهد که تعداد دام در استان فراتر از ظرفيت مراتع است و اين موضوع زنگ خطري جدي است؛ چراکه ميتواند فرسايش خاک، نابودي پوشش گياهي و در نهايت حرکت تدريجي به سمت بيابانزايي را به همراه داشته باشد.
با اين حال، اگرچه قرق مراتع و اعمال محدوديتهاي چرا به عنوان ابزاري علمي و گريزناپذير براي تنفس و احياي اين ثروتهاي خدادادي مطرح است، اما اجراي بيضابطه، ناگهاني و بدون پشتوانه حمايتي آن ميتواند معيشت جوامع محلي و عشايري را با چالشي جدي مواجه کند. از اين رو، هرگونه اقدام براي قرق و ممنوعيت ورود دام به مراتع، مستلزم اتخاذ تدابير همهجانبه از جمله تامين علوفه دستکاشت، تعريف منابع درآمدي جايگزين براي بهرهبرداران و مشارکت دادن خودِ مرتعداران در فرآيند حفاظت است.
روزي دامداران بومي به مراتع گره خورده است
در اين زمينه دامدار زنجاني با اشاره به چالش قرق مراتع براي دامداران، اظهار کرد: معمولا گفته ميشود که دامدارها مراتع را نابود کردهاند اما کسي از ما نپرسيد که اگر اين در مرتع بسته شود، من بايد با اين گوسفندان چه کنم؟ وي ادامه داد: من يک دامدار هستم و از وقتي چشم باز کردم کارم همين بوده؛ ميدانم وقتي مراتع خشک ميشود ما ضرر ميکنيم اما هيچکس به اندازه من دامدار دلش براي اين زمين نميسوزد؛ چون روزي خانوادهام از همينجا در ميآيد.
اين دامدار زنجاني با اشاره به نبود حمايتها از دامداران بومي گفت: دامداري که در گاوداريهاي صنعتي شهر کار ميکند، نهاده يارانهاي ميگيرد، وام ميگيرد و دستش به جايي بند است اما ما چه؟ ما که در دل همين روستاها و کوهها هستيم، فقط ممنوعيت نصيبمان ميشود. نه علوفه يارانهاي به ما ميرسد، نه بودجهاي براي جايگزيني ميدهند.
منطقه بياباني در زنجان وجود ندارد
در اين زمينه آراد وزيريان، رئيس اداره امور مراتع ادارهکل منابع طبيعي استان زنجان با ارائه آماري در خصوص مراتع استان زنجان، اظهار کرد: در حال حاضر، منطقه بياباني و بيابان در اراضي زنجان که تصميم بر اجراي عمليات احيايي بر روي آنها باشد، وجود ندارد اما حدود 40 درصد از کل عرصههاي مرتعي استان در وضعيت فقير قرار دارند.
وزيريان ادامه داد: پوشش گياهي، مقدار علوفه و گياهان خوش خوراک در اين مناطق کم است در نتيجه احياي مراتع درجه سه و مراتع فقير در الويت قرار ميگيرد که در اثر تخريب، چراي دام و غيره، پوشش گياهي در آن منطقه از بين رفته يا درحال از بين رفتن است.
وي با اشاره به راهکارهاي موثر براي ارتقا وضعيت مراتع استان، بيان کرد: استراتژي فعلي ما بر اين پايه استوار است که با تمرکز بر اين مناطق، فرآيند ارتقاي آنها را از وضعيت فقير به وضعيت متوسط آغاز کنيم؛ چرا که رسيدن به وضعيت خوب نيازمند زمان و منابع بسيار بيشتري است، اما گام نخست براي جلوگيري از فروپاشي کامل اکوسيستم، ضروري است.
چرخه تخريب و پيامدهاي زيست محيطي آن
رئيس اداره امور مراتع ادارهکل منابع طبيعي استان زنجان با تحليل چرخه تخريب در مراتع افزود: فشار بيش از حد چرا و عبور از ظرفيت تحمل طبيعت، منجر به نابودي تدريجي پوشش گياهي در استان زنجان شده است؛ اين فقدان پوشش گياهي، زنجيرهاي از مشکلات را به دنبال دارد، از جمله از بين رفتن توان نفوذ آب در خاک، که منجر به تبديل بارشها به سيلابهاي سطحي و شسته شدن لايههاي حاصلخيز خاک ميشود.اين مسئول با اشاره به افزايش بيرويه گرد و خاک، ادامه داد: نتيجه نهايي اين فرآيند، افزايش بيرويه گرد و خاک و تخريب ساختاري زمين است که مستقيماً کيفيت زندگي و سلامت محيط زيست را هدف قرار ميدهد.
راهکارهاي احياي مراتع فقير
وي در بخش مديريت و احيا، روشهاي مختلفي را برشمرد و تأکيد کرد: هرساله عملياتهاي بيولوژيکي نظير کپهکاري و بذرپاشي صورت ميگيرد اما موثرترين و علميترين روش، قرق کردن مراتع است که تا کنون پاسخگويي مطلوبي داشته است. رئيس اداره امور مراتع ادارهکل منابع طبيعي استان زنجان در تبيين مکانيسم اثر قرق گفت: بذرها در خاک باقي ماندهاند؛ لذا اگر بتوانيم يک منطقه را به مدت 1 تا 2 سال تحت حفاظت يا قرق قرار دهيم، امکان جوانهزني مجدد و احياي نسبي پوشش گياهي وجود دارد. اين بازگشت طبيعي، زيربناي اصلي بازسازي اکوسيستم است.
عدم توازن ميان دام و مرتع
وي با اشاره به عدم توازن در تعداد دام و ظرفيت مراتع استان، تأکيد کرد: واقعيت تلخ اين است که تعداد دامهاي موجود در استان، حدود 2 برابر ظرفيت واقعي مراتع است؛ اين حجم از فشار، مديريت چرا را به يک ضرورت اجبارگونه تبديل کرده است. اين مسئول ادامه داد: ما ناچار به اجراي طرحهاي مديريت چرا، حتي تا مراحل اخراج دام يا پيگيريهاي قضايي هستيم؛ اما مشکل اصلي اينجاست که اغلب اوقات، دامها پيش از آنکه اقدامات کنترلي به نتيجه برسد، مرتع را بيش از حد چراندن و تخريب کردهاند.
به گزارش عصرآذربايجان به نقل از صداي زنجان،رئيس اداره امور مراتع ادارهکل منابع طبيعي استان زنجان با اشاره به هزينهبر بودن اجرا طرح قرق، افزود: اجراي طرح قرق، هزينه دارد و نيازمند بودجه است؛ از سوي ديگر، دامدار مرتعي در حالي با اين محدوديتها روبروست که برخلاف دامداريهاي صنعتي، از نهادههاي دامي يا يارانههاي مستقيم بهرهمند نميشود.
به نظر ميرسد ناترازي موجود ميان دام بيش از ظرفيت و مرتع کمجان، نه با ممنوعيت صرف برطرف ميشود و نه با چراي آزاد؛ بلکه نيازمند نسخهاي است که هم طبيعت را احيا کند و هم معيشت دامدار را قرباني نکند.