پخش سيلاب‌هاي ورودي به درياچه اروميه در دشت

احمد بايبوردي، با تشريح نتايج بررسي و پردازش تصاوير ماهواره‌اي از منطقه اظهار کرد: ارزيابي انجام‌شده بر روي رودخانه‌هاي اصلي منتهي به درياچه اروميه، در دو بازه زماني پيش از رهاسازي آب سدها و پس از آن، نشان مي‌دهد بخشي از رواناب‌ها و جريان‌هاي سيلابي اخير، به‌ويژه در برخي مقاطع پايين‌دست، به‌صورت کامل و متمرکز در بستر اصلي رودخانه‌ها هدايت نشده‌اند.
وي افزود: اين بررسي‌ها روي رودخانه‌هاي زرينه‌رود (جيغاتي‌چاي)، سيمينه‌رود (تاتائوچاي)، مهابادچاي و گدارچاي انجام شده و نتايج آن نشان مي‌دهد در برخي نقاط، به دليل آماده نبودن کامل مسير رودخانه‌ها، ضعف در لايروبي، انسدادهاي موضعي، رسوب‌گذاري، کاهش ظرفيت عبور جريان و خروج آب از بستر اصلي، بخشي از آب در اراضي اطراف پخش شده و در نتيجه، انتقال مؤثر و کامل رواناب‌ها به درياچه اروميه با محدوديت مواجه شده است.
زرينه‌رود؛ پخش گسترده آب در پايين‌دست فسندوز، اما با اتصال نهايي به درياچه
بايبوردي با اشاره به وضعيت زرينه‌رود گفت: مقايسه تصاوير ماهواره‌اي مربوط به پيش از رهاسازي آب سد بوکان با تصاوير پس از آن نشان مي‌دهد سيلاب ناشي از اين رهاسازي، در پايين‌دست روستاي فسندوز از مسير اصلي رودخانه خارج شده و در بخش‌هاي شرقي رودخانه، در اراضي و مراتع اطراف گسترش يافته است.وي ادامه داد: برآوردهاي انجام‌شده از روي تصاوير ماهواره‌اي نشان مي‌دهد وسعت پهنه آب پخش‌شده در اين محدوده حدود 200 کيلومتر مربع، معادل 20 هزار هکتار است. اين ارقام از نظر تبديل واحد نيز با يکديگر منطبق هستند، زيرا هر يک کيلومتر مربع معادل 100 هکتار است.رئيس مرکز تحقيقات و آموزش کشاورزي و منابع طبيعي آذربايجان‌شرقي تصريح کرد: البته بررسي دقيق‌تر توالي تصاوير ماهواره‌اي نشان مي‌دهد که اين آب پخش‌شده در نهايت به پيکره اصلي درياچه اروميه وارد شده است. بنابراين در مورد زرينه‌رود، مسئله اصلي قطع کامل مسير انتقال نيست، بلکه پخش‌شدگي وسيع جريان و کاهش تمرکز آن در بستر رودخانه است؛ موضوعي که مي‌تواند موجب افزايش زمان رسيدن آب، افزايش تبخير و کاهش بازده انتقال شود.
سيمينه‌رود؛ نمونه روشن تجمع آب خارج از مسير مؤثر ورود به درياچه
بايبوردي درباره سيمينه‌رود (تاتائوچاي) نيز اظهار کرد: بررسي تصاوير ماهواره‌اي نشان مي‌دهد بخشي از جريان اين رودخانه، پيش از ورود به کانال انتقال آب به درياچه اروميه، از مسير اصلي منحرف شده و در اراضي پايين‌دست روستاي بفروان تجمع يافته است.وي افزود: بر اساس برآوردهاي انجام‌شده، وسعت آب تجمع‌يافته در اين منطقه حدود ?? کيلومتر مربع، معادل ? هزار هکتار است که اين دو عدد نيز از نظر تبديل واحد کاملاً سازگار هستند.رئيس مرکز تحقيقات و آموزش کشاورزي و منابع طبيعي آذربايجان‌شرقي ادامه داد: نکته بسيار مهم در مورد سيمينه‌رود اين است که شواهد تصويري موجود نشان مي‌دهد اين آب تجمع‌يافته، در بازه زماني مورد بررسي، مسير مؤثر و آشکاري براي ورود به درياچه اروميه نداشته است. به همين دليل، برخلاف زرينه‌رود که آب پخش‌شده در نهايت به درياچه متصل شده، در سيمينه‌رود بخشي از جريان عملاً در پهنه‌هاي پايين‌دست متوقف يا پخش شده و دست‌کم در بازه بررسي‌شده، به انتقال مستقيم به درياچه منجر نشده است.
مهابادچاي؛ انحراف محدودتر اما قابل توجه
وي در ادامه با اشاره به وضعيت مهابادچاي گفت: بررسي تصاوير ماهواره‌اي قبل و بعد از رهاسازي آب از سد مهاباد نيز نشان‌دهنده آن است که در اين رودخانه، انحراف جريان آب از مسير اصلي مشاهده مي‌شود؛ هرچند شدت و وسعت اين پديده در مقايسه با سيمينه‌رود کمتر است.بايبوردي تصريح کرد: در مورد مهابادچاي در اين بررسي عدد دقيق و مستند مستقلي از وسعت پهنه آب‌گرفتگي يا محدوده انحراف ارائه نشده است؛ بنابراين از نظر فني و حرفه‌اي، بهتر است از اعلام ارقام فاقد اندازه‌گيري مستقيم خودداري شود. آنچه با اتکا به تصاوير مي‌توان با اطمينان گفت، اين است که انحراف جريان ديده مي‌شود، اما دامنه آن نسبت به سيمينه‌رود کمتر به نظر مي‌رسد.
گدارچاي؛ نبود انحراف قابل توجه در بازه بررسي‌شده
رئيس مرکز تحقيقات و آموزش کشاورزي و منابع طبيعي آذربايجان‌شرقي درباره گدارچاي نيز گفت: در بازه زماني مورد بررسي، هيچ‌گونه انحراف قابل‌توجه جريان آب از مسير اصلي رودخانه در تصاوير ماهواره‌اي مشاهده نشده است.وي افزود: اين موضوع مي‌تواند نشان‌دهنده وضعيت مناسب‌تر مسير جريان در اين رودخانه نسبت به برخي شاخه‌هاي ديگر باشد، با اين حال نبود انحراف در يک بازه زماني مشخص به معناي بي‌نيازي از پايش و لايروبي نيست و همه رودخانه‌هاي ورودي به درياچه بايد به‌صورت مستمر رصد شوند تا در زمان بارش‌هاي شديد يا رهاسازي آب، مسير انتقال جريان دچار انسداد، پخش‌شدگي يا انحراف نشود.
مسئله احياي درياچه فقط کمبود بارش يا رهاسازي آب نيست
بايبوردي با بيان اينکه يکي از چالش‌هاي مهم احياي درياچه اروميه، صرفاً کمبود بارش يا کمبود رهاسازي آب نيست، گفت: نرسيدن کامل رواناب‌ها و سيلاب‌ها به پيکره درياچه نيز يک مسئله جدي است. تصاوير ماهواره‌اي به‌خوبي نشان مي‌دهد که در برخي نقاط، به‌ويژه در سيمينه‌رود، بخشي از جريان‌هاي حاصل از بارش و رواناب به دليل آماده نبودن مسير، نبود لايروبي کامل، کاهش ظرفيت بستر رودخانه و ضعف در هدايت جريان، در دشت‌ها پخش يا تجمع يافته و مسير مؤثري براي ورود به درياچه پيدا نکرده‌اند.وي افزود: در زرينه‌رود اگرچه آب پخش‌شده نهايتاً به درياچه رسيده، اما همين پخش‌شدگي وسيع نيز زنگ خطري جدي است؛ زيرا اگر لايروبي، بازگشايي مسير، اصلاح بستر و هدايت جريان به‌موقع انجام نشود، بخشي از آب مي‌تواند در دشت‌ها ماندگار شود، تبخير گردد يا در اراضي پايين‌دست از دسترس درياچه خارج شود.رئيس مرکز تحقيقات و آموزش کشاورزي و منابع طبيعي آذربايجان‌شرقي تصريح کرد: براي نتيجه‌گيري قطعي مديريتي، تصاوير ماهواره‌اي بايد با بازديد ميداني، داده‌هاي دبي، مقاطع عرضي رودخانه و مدل‌سازي هيدروليکي تکميل شوند تا بتوان درباره ميزان واقعي اتلاف، تأخير در انتقال يا ظرفيت بهسازي مسيرها با اطمينان بيشتر اظهارنظر کرد.
پيشنهادهاي فني براي افزايش بازده انتقال آب به درياچه
وي با اشاره به الزامات مديريتي و فني اين موضوع گفت: اگر هدف، افزايش بازده واقعي انتقال آب به درياچه اروميه باشد، بايد هم‌زمان با مديريت سدها و رهاسازي حقابه، مجموعه‌اي از اقدامات ميداني با فوريت در دستور کار قرار گيرد.بايبوردي افزود: لايروبي کامل رودخانه‌هاي منتهي به درياچه، به‌ويژه در سيمينه‌رود و بخش‌هاي متصل به کانال انتقال آب، بازگشايي مسيرهاي مسدودشده و حذف موانع طبيعي يا انساني، پايش مستمر ماهواره‌اي پس از هر بارش مؤثر يا رهاسازي آب، تلفيق داده‌هاي ماهواره‌اي با بازديد ميداني و داده‌هاي هيدرومتري و همچنين اصلاح نقاط بحراني که در تصاوير به‌عنوان محل انحراف يا تجمع آب مشخص شده‌اند بايد به‌صورت جدي دنبال شود.وي گفت: همچنين پيش‌بيني مسيرهاي هدايت اضطراري جريان در شرايط سيلابي مي‌تواند از پخش گسترده آب در دشت‌ها و ماندابي شدن رواناب‌ها در اراضي پايين‌دست جلوگيري کند.به گزارش عصرآذربايجان به نقل از مهر،رئيس مرکز تحقيقات و آموزش کشاورزي و منابع طبيعي آذربايجان‌شرقي در پايان اظهار کرد: در شرايط شکننده فعلي درياچه اروميه، حتي از دست رفتن بخشي از سيلاب‌ها يا کاهش بازده انتقال رواناب‌ها نيز مي‌تواند بر روند احيا اثر مستقيم بگذارد. بر همين اساس، اين موضوع بايد به‌عنوان يک مطالبه فني، مديريتي و فوري در دستور کار دستگاه‌هاي مسئول قرار گيرد؛ چرا که در حوضه آبريز درياچه اروميه، تنها توليد آب کافي نيست، بلکه رساندن مؤثر و کامل آن به پيکره درياچه نيز به همان اندازه اهميت دارد.